TCK 340 - Yabancı Devlet Başkanına Karşı Suç

TCK 340 - Yabancı Devlet Başkanına Karşı Suç, Türk Ceza Kanunu’nun devletin dış ilişkilerini koruma amacına hizmet eden özel düzenlemelerinden biridir. Bu maddeyle, Türkiye’nin diplomatik ilişkilerini sürdüğü devlet başkanlarına yönelik suçların cezaları artırılarak, uluslararası saygı ve karşılıklılık ilkesi güçlendirilir. Yabancı devlet başkanına karşı suç işlenmesi halinde, failin cezası sekizde bir oranında artırılır. Suçun müebbet hapis gerektirmesi durumunda ise ceza ağırlaştırılmış müebbet hapis olarak uygulanır. Bu yazıda, TCK 340 kapsamındaki suçun tanımı, unsurları, karşılıklılık koşulu, şikayet süreci, zamanaşımı ve mahkeme yetkisi gibi temel hukuki yönleri detaylı biçimde ele alınacaktır.

Yabancı Devlet Başkanına Karşı Suçun Tanımı ve Hukuki Dayanağı

TCK 340. madde kapsamında, yabancı devlet başkanına karşı işlenen her türlü suç, temel ceza miktarına sekizde bir oranında artırım uygulanarak cezalandırılır. Eğer işlenen fiil müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa, bu durumda ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası hükmolunur. Bu düzenleme, devletin uluslararası ilişkilerinde karşılıklı saygının korunması ve diplomatik güvenliğin sağlanması amacı taşır. Buradaki “yabancı devlet başkanı” kavramı, Türkiye Cumhuriyeti tarafından diplomatik olarak tanınan bir ülkenin mevcut devlet başkanını ifade eder. Dolayısıyla tanınmayan bir devletin başkanına karşı işlenen fiiller bu madde kapsamında değerlendirilmez. Yargıtay uygulamalarında, bu suçun kapsamına giren eylemlerde kast unsurunun bulunması, yani failin doğrudan yabancı devlet başkanını hedef alan bir davranışta bulunması gerektiği vurgulanır. Basit eleştiriler, hicivler veya politik değerlendirmeler bu suç kapsamında değerlendirilemez; suçun oluşabilmesi için somut, doğrudan bir saldırı veya hakaret fiilinin mevcut olması gerekir.

Yabancı Devlet Başkanına Karşı Suçun Unsurları

Bu suçun oluşabilmesi için belirli unsurların bir araya gelmesi gerekir. Öncelikle fiil, yabancı bir devlet başkanına karşı işlenmiş olmalıdır. Failin kastı, doğrudan o kişiyi hedef almalıdır. Eğer fiil genel bir eleştiri ya da hükümete yönelik bir politik söylemse, bu madde kapsamında değerlendirilmez. İkinci unsur, yabancı devletin Türkiye tarafından diplomatik olarak tanınmasıdır. Tanınmayan bir devlete veya onun temsilcisine yönelik eylemler bu madde kapsamında cezalandırılamaz. Üçüncü unsur ise, işlenen fiilin Türk Ceza Kanunu’nda suç teşkil etmesi ve failin bu suçu kasten işlemesidir. Yargıtay kararlarında, sanığın kastı ile fiilin yöneldiği kişi arasındaki ilişki ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Örneğin, bir yabancı devlet başkanına ait görsel ya da açıklama üzerinden doğrudan hakaret veya tehditte bulunulması, bu madde kapsamında değerlendirilebilir. Ancak siyasi eleştiriler, ifade özgürlüğü çerçevesinde koruma altında tutulur. Bu yönüyle madde, hem uluslararası saygıyı hem de ifade hürriyetini dengeleyecek biçimde yorumlanmalıdır.

Karşılıklılık (Mütekabiliyet) Koşulu

TCK 340 hükmünün uygulanabilmesi için karşılıklılık (mütekabiliyet) şartı aranır. Bu ilke, Türk Ceza Kanunu’nun 443. maddesinde açıkça belirtilmiştir. Yani Türkiye’nin başka bir devletin başkanına karşı işlenen suçları cezalandırabilmesi, o devletin de benzer bir durumda Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanına yönelik suçları cezalandırmayı taahhüt etmesine bağlıdır. Bu koşul, uluslararası hukukta “egemen eşitlik” ilkesine dayanır ve keyfi uygulamaları önler. Örneğin, Türkiye’nin diplomatik ilişkide bulunduğu bir ülkenin yasalarında benzer bir koruma mevcut değilse, Türk yargısı da bu maddeyi uygulamayabilir. Uygulamada savcılar, bu şartın varlığını Dışişleri Bakanlığı aracılığıyla teyit eder. Bu yönüyle madde, yalnızca ceza hukukunun değil, aynı zamanda uluslararası kamu hukukunun da bir uzantısıdır. Karşılıklılık ilkesinin ihmal edilmesi, hem hukuka aykırı yargılama hem de diplomatik kriz riski doğurabileceğinden, uygulamada büyük dikkat gerektirir.

Şikayet Süreci ve Soruşturma Usulü

TCK 340’ın ikinci fıkrasında, eğer işlenen fiil şikayete tabi bir suç ise, soruşturma ve kovuşturmanın yalnızca ilgili yabancı devletin şikayeti üzerine yapılabileceği düzenlenmiştir. Bu, bireylerin veya kurumların değil, doğrudan yabancı devlet hükümetinin yetkili organlarının yapacağı resmi başvurularla mümkündür. Şikayete tabi olmayan suçlar ise savcılık tarafından resen (kendiliğinden) soruşturulur. Bu durumda yabancı devletin şikayet hakkı bulunmasa da, fiil Türk Ceza Kanunu bakımından doğrudan kamu düzenini ilgilendirdiği için devletin harekete geçme yükümlülüğü vardır. Pratikte yapılan en büyük hata, bireysel başvuruların yeterli olacağı sanısıdır. Ancak bu suç tipinde, şikayet hakkı yalnızca yabancı devlete aittir. Ayrıca, şikayetten vazgeçme kamu davasını düşürmez; yalnızca şikayete tabi suçlarda sürecin devamını engeller. Bu yönüyle madde, diplomatik ilişkilerde devletlerin saygınlığını koruma amacını taşır.

Zamanaşımı ve Görevli Mahkeme

Yabancı devlet başkanına karşı suç davaları, nitelikleri gereği ağır suçlar arasında yer alır. Bu nedenle bu suçlara ilişkin davalara Ağır Ceza Mahkemeleri bakar. Zamanaşımı süresi, işlenen fiilin niteliğine bağlı olarak değişir ve genellikle **8 ila 30 yıl** arasında değişen dava zamanaşımı süreleri uygulanır. Dava zamanaşımı, suçun işlendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Süre dolmadan açılan davalar, zamanında sonuçlandırılmadığı takdirde düşme riskiyle karşılaşabilir. Uygulamada, yabancı devlet başkanına yönelik suçlarda zamanaşımı süreleri, diplomatik ilişkiler dikkate alınarak titizlikle hesaplanır. Ayrıca, fiilin resen soruşturulabilir bir suç olup olmadığı, zamanaşımı sürecini doğrudan etkiler. Bu tür davalarda genellikle savcılıklar, olayın niteliğine göre uluslararası hukuk ve dış politika dengelerini de gözeterek hareket eder.

Yargıtay Uygulamaları ve Sık Yapılan Hatalar

Yargıtay, TCK 340 kapsamındaki suçlarda öncelikle fiilin hedefinin net biçimde belirlenmesine önem verir. Eğer fiil doğrudan yabancı devlet başkanına yönelmemişse, madde hükümleri uygulanmaz. Eleştirinin sınırlarını aşmayan ifadeler ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilir. Uygulamada sık yapılan hatalardan biri, herhangi bir yabancı lidere yönelik her eleştirinin bu madde kapsamına gireceği yanılgısıdır. Oysa suçun oluşması için failin kastının, doğrudan o kişiyi küçük düşürme veya zarar verme amacı taşıması gerekir. Yargıtay ayrıca, mütekabiliyet koşulunun ve tanınmışlık durumunun mutlaka araştırılmasını ister. Bu iki unsur sağlanmadan ceza verilmesi, usule aykırılık oluşturur. Bu nedenle savunma aşamasında, sanık lehine bu unsurların eksikliğine dikkat çekilmesi önem taşır.

Sıkça Sorulan Sorular

TCK 340 hangi durumlarda uygulanır?

Yabancı bir devletin başkanına karşı işlenen suçlarda, failin cezası artırılır. Ancak bunun için Türkiye’nin o devleti tanıması ve karşılıklılık koşulunun bulunması gerekir.

Karşılıklılık koşulu ne anlama gelir?

Karşılıklılık (mütekabiliyet), Türkiye’nin başka bir ülke liderine karşı suçları cezalandırabilmesi için o ülkenin de Türkiye Cumhurbaşkanı’na yönelik suçlarda aynı korumayı sağlaması şartıdır.

Bu suçlarda şikayet hakkı kimdedir?

Şikayet hakkı bireylere değil, ilgili yabancı devletin hükümetine aittir. Bu devletin resmi organları tarafından yapılan şikayetler geçerlidir.

Bu suçların yargılaması hangi mahkemede yapılır?

Yabancı devlet başkanına karşı suç davaları, nitelikleri gereği Ağır Ceza Mahkemesi tarafından görülür.

Eleştiri veya siyasi yorumlar bu maddeye girer mi?

Hayır. İfade özgürlüğü kapsamında kalan politik değerlendirmeler bu madde kapsamına girmez. Suçun oluşması için fiilin doğrudan ve kasıtlı şekilde yabancı devlet başkanına yönelmiş olması gerekir.

TCK 340 - Yabancı Devlet Başkanına Karşı Suç Yargıtay Kararı

9. Ceza Dairesi 2011/2229 E. , 2011/29673 K.
"İçtihat Metni"

Mahkemesi :Ağır Ceza Mahkemesi
Suç : Yabancı devlet başkanını öldürmeye teşebbüs
Hüküm : 765 sayılı TCK’nın 156/son cümle, 59, 31, 33, 40. maddeleri uyarınca mahkumiyet


Usulüne uygun tebligata rağmen sanık müdafilerinin duruşmaya gelmediği ve geçerli bir mazeret de bildirmedikleri anlaşıldığından, duruşmasız olarak yapılan inceleme sonunda gereği düşünüldü:
1- 24.06.2009 tarihli son oturumda, Cumhuriyet savcısına esas hakkındaki mütalaası sorulmadan karar verilmesi suretiyle 5271 sayılı CMK’nın 216/1. maddesine muhalefet edilmesi,
2- Kabul ve uygulamaya göre de;
a) Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 26.12.1988 gün ve 1–325/566 sayılı kararında da belirtildiği üzere sanığa yüklenen yabancı devlet başkanını öldürmeye teşebbüs eyleminin, suç tarihinde yürürlükte olan 765 sayılı TCK'nın 450/4, 61, 164. maddeleri ile sonradan yürürlüğe giren 5237 sayılı TCK'nın 82/1-a, 35, 340/1. maddeleri kapsamında kaldığı gözetilip lehe olan hükmün buna göre belirlenmesi gerekirken suç vasfında yanılgıya düşülerek ... Cumhuriyeti Cumhurbaşkanını öldürmeye teşebbüs suçuna ilişkin hükmün tatbik edilmesi,
b) Mağdur ...’in olay tarihinde ... Devlet Başkanı olarak mı görev yaptığı yoksa devlet başkanlığına vekalet mi ettiği araştırılıp, yabancı devlet başkanı olduğunun anlaşılması halinde de;
... hukuk sistemine göre bir ... Vatandaşının yurtdışında yabancı bir devlet başkanına karşı suikast girişiminde bulunması ve o yabancı ülke tarafından yargılanarak kesinleşmiş hükümle cezalandırılmış olması halinde dahi ...’da tekrar yargılanıp cezalandırılmasının mümkün olup olmadığı ve dolayısıyla 765 sayılı TCK'nın 167 ve 5237 sayılı TCK'nın 343. maddelerinde öngörülen mütekabiliyet esaslarının ... Cumhuriyeti ile ... Devleti arasında bulunup bulunmadığı araştırılarak sonucuna göre sanığın hukuki durumunun takdir ve tayini gerekirken eksik soruşturma ile yazılı şekilde hüküm kurulması,
Kanuna aykırı, sanık müdafilerinin temyiz itirazları bu nedenlerle yerinde görülmüş olduğundan, hükmün bu sebeplerden dolayı BOZULMASINA, 08.12.2011 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.